Het veengebied
Schijf ligt ongeveer in het midden van een gebied dat zich uitstrekt van Antwerpen tot Gertruidenberg en van Bergen op Zoom tot halverwege Tilburg, en dat vroeger gekenmerkt werd door uitgestrekte veen- en moerasgronden. Veen, of moer, was de basis van de turfwinning. Rond 1400 begon men in dit gebied turf te steken, dat veel gebruikt werd als brandstof. De eigenaren van de grond – vaak kloosters  – gaven belangstellenden toestemming om een perceel te exploiteren door er alle turf uit te halen, waarvan dan een gedeelte als vergoeding naar het klooster ging.

De naam “Zwarte Schijf” komt voor het eerst voor in een document gedateerd uit 1423, waarin een stuk grond gelegen  “in de Rucphense moer aan de Zwart Schive" (Zwarte Schijf) werd verkocht. In de Bergse domeinrekening van 1426 staat : “Ontfangen van die van Rucvenne ende Oudenbosch, goet hebbende gecocht in de moer van der swerter scive…”. En in 1464 werd “het dorp Rukven met het bijbehorende gehucht Zwartschijf” door paus Pius II verheven tot zelfstandige parochie.
Die zwarte schijf, dat was een ronde heuvel van zwart veen, gelegen in wat nu de Oude Zoek heet. Zwart veen leverde de beste turf. K.A.H.W. Leenders, die in zijn boek “Verdwenen Venen” de geschiedenis van de veengebieden in deze omgeving is nagegaan, zegt hierover : “een bepaald veengebied zag men wel als een eenheid, het was een schijve moers.  […] Het dorpje Schijf […] dankt zijn naam aan zo’n schijve moers. 

De turfconcessies werden altijd door Vlamingen ontgonnen. Voordat Schijf een dorp was, waren er dus Vlaamse turfstekers die hier een tijd neerstreken totdat het veen was afgegraven, en die dan verder trokken.  Pas nadat het veen was afgegraven werd de overgebleven zandgrond als landbouwgrond in gebruik genomen of werd het heidegrond.

Het productieproces
Veen, of moer, bestaat uit een opeenhoping van vergane plantenresten waar zich meestal veel water in bevindt. Men begon zo’n gebied eerst te ontwateren, door er greppels en sloten te graven die uitkwamen op grotere waterwegen, de turfvaarten. De turf werd meestal gedolven door hem te steken en te drogen te zetten; na dit droogproces waren de blokjes turf ongeveer 1 dm3 groot.  Veen dat onder water stond werd opgebaggerd en uitgespreid, door aantrappen compact gemaakt en in blokjes verdeeld, die dan te drogen werden gelegd.

De turfblokken werden op turfschuiten of vletten via de turfvaarten (die bij ons nog steeds “Vlettevaart heet”) naar verzamelplaatsen gebracht : de turfhoofden, waar ze werden overgeladen op grotere schepen die ze verder naar hun bestemming brachten. In Roosendaal had je zo’n turfhoofd, maar dichterbij ook in Bosschenhoofd, dat hieraan zijn naam dankt : hier was het turfhoofd van Oudenbosch.  De Oudenbosse Vaart kwam uit Schijf en liep via Rucphen, van waaruit ook een vaart naar Roosendaal liep. De Schijfse turf kon dus naar twee bestemmingen worden verscheept.

Het ontstaan van dorpen
Om op de terugweg niet leeg te blijven, werden de turfschuiten vaak geladen met mest uit de steden. Door deze mest werd de meestal slechte grond die in het veengebied na de turfwinning overbleef, vruchtbaar gemaakt. Dan pas werd het voor boeren interessant om er zich voorgoed te vestigen. Op deze wijze zijn Zegge, Nieuwmoer en ook Schijf ontstaan. Waar het veen verdwenen was, ontstonden vaak waterbekkens en plassen. Ook de Oude Zoek zelf was lange tijd een uitgestrekt watergebied dat is drooggelegd. Het Moergat bij Schijf en vele andere namen in de omgeving die met “Moer” beginnen, herinneren aan de activiteit die in deze streek lange tijd de commerciële levensader vormde. Veel van de hoger gelegen gronden bleven lange tijd heidegronden waar schaapherders met hun kudden rondtrokken. Pas in de 19e en 20e eeuw werden deze gronden rond Schijf langzaam maar zeker ontgonnen en in cultuur gebracht of bebouwd.

Achtmaal, Nispen en Rucphen
Lees ook over de dorpen rondom Schijf.

Luchtfoto Schijf 1952.
 

Bronnen:
J. M. Hezemans, Gemeente Historie 1930-1980. Rucphen, Schijf, Sprundel, St. Willebrord, Zegge (uitg. gemeente Rucphen, 1986)
K.A.H.W. Leenders, Verdwenen Venen.  Gemeentekrediet, Historische Uitgaven nr. 78, 1989